TĂNG HUYẾT ÁP
“KẺ GIẾT NGƯỜI THẦM LẶNG”

( Tài liệu truyền thông và giáo dục sức khoẻ tim mạch cộng đồng.

Công ty Dược phẩm và Vật tư-Thiết bị Y tế Khương Duy-Stada, TP Hồ Chí Minh tài trợ in ấn)

Tác giả: Thạc sỹ Đào Duy An,
Uỷ viên Ban chấp hành Phân hội Tăng huyết áp Việt Nam,
Phó trưởng khoa Nội tim mạch-Lão khoa,
Bệnh viện Đa khoa tỉnh Kon Tum
Email:ankontum@gmail.com/ankontum@yahoo.com

Lời cảm ơn

    Chân thành cảm ơn quý thầy cô, bệnh nhân và cộng đồng tim mạch Kon Tum, đặc biệt bác sỹ phụ trách mảng tim mạch của Công ty Dược phẩm và Vật tư-Thiết bị Y tế Khương Duy-Stada, TP Hồ Chí Minh đã thấu cảm và cổ xuý người viết tài liệu này.

Thay lời nói đầu,

NGHỊCH LÝ! NGƯỜI TĂNG HUYẾT ÁP VÔ TƯ-THẦY THUỐC TIM MẠCH TRĂN TRỞ.

    Hàng ngày, trực tiếp khám chữa bệnh tim mạch tại bệnh viện, chứng kiến nhiều cái chết thương tâm đáng ra cứu vãn tốt: chồng bỏ vợ, mẹ bỏ con, bạn bỏ bạn, người bỏ dở sự nghiệp…chỉ bởi không để ý căn bệnh mình đã mắc-TĂNG HUYẾT ÁP. Người bệnh hồn nhiên với bệnh này, nào là có chi đâu, huyết áp lên thì uống thuốc, uống thuốc hoài nóng người lắm, khỏi rồi…

    Thực ra, tăng huyết áp là bệnh lý mãn tính, tăng dần và nguy hiểm, gây ra 7,1 triệu người chết hàng năm, con số này tương đương 13% tổng tử vong và chiếm 4,5% gánh nặng bệnh tật chung toàn cầu. Tỷ lệ tăng huyết áp trên thế giới năm 2000 là 26,4% (một tỷ người mắc) sẽ tăng lên 29,2% (1,5 tỷ người bệnh) vào năm 2025. Tại Việt Nam, xu hướng bị tăng huyết áp tăng: tỷ lệ năm 1992 trên toàn quốc là 11,78%, năm 2002 ở miền Bắc là 16,3% còn ở Hà Nội là 23,2% và năm 2004 thành phố Hồ Chí Minh là 20,5%. Điểm đặc biệt là chỉ mới 19,1% người bị tăng huyết áp ở được khống chế, còn 80,9% (khoảng 9 triệu người bệnh Việt Nam) lơ lửng các mối hiểm nguy do tăng huyết áp gây ra.

    Thuốc sẵn có mà người bệnh tăng huyết áp vẫn chết và bị biến chứng hàng ngày nhiều và căn bệnh này nguy hiểm hơn dịch cúm gia cầm đang rộ lên thời điểm 2005.

    Tập tài liệu này mỏi mong gợi mở một số thông tin có ích cho người bệnh và những ai quan tâm đến tăng huyết áp ngõ hầu xoá bớt nghịch lý trên. Cái hôm nay đúng nhưng ngày mai cần phải xem lại; vì vậy, người viết không tránh khỏi lỗi bất khả kháng. Tài liệu tham khảo dừng lại ở mốc 15/12/2005 và sẽ phải cập nhật hàng năm vì lợi ích người bệnh.

Huyết áp là gì?

    Huyết áp là áp lực máu cần thiết tác động lên thành động mạch nhằm đưa máu đến nuôi dưỡng các mô trong cơ thể. Vậy, huyết áp là thứ phải tồn tại đương nhiên trong cơ thể con người giống như áp lực nước trong lòng mương, ống nước…

Huyết áp thể hiện bằng hai chỉ số:

(1) Huyết áp tối đa (còn gọi là huyết áp tâm thu hoặc ngắn gọn là số trên), bình thường từ 90 đến 139 mm Hg (đọc là milimét thuỷ ngân).

(2) Huyết áp tối thiểu (còn gọi là huyết áp tâm trương hoặc ngắn gọn là số dưới), bình thường từ 60 đến 89 mm Hg.

Mỗi người phải luôn biết và nhớ hai chỉ số huyết áp của mình!

Tăng huyết áp là gì?

    Huyết áp tăng dần theo tuổi nhưng khi tăng tới mức gây nguy hại cho cơ thể mà ở mức này việc chữa trị có lợi hơn là hại thì gọi là tăng huyết áp.

    Tất cả sách giáo khoa và các hướng dẫn điều trị tăng huyết áp trên thế giới đều chọn ngưỡng gọi là tăng huyết áp đối với người từ 18 tuổi trở lên là khi người đó có ít nhất một trong hai số huyết áp  sau: (1) huyết áp tối đa >/= (đọc là lớn hơn hoặc bằng) 140 mm Hg và (2) huyết áp tối thiểu >/= 90 mm Hg. Như vậy, nếu con số huyết áp là 150/80, 130/100 hoặc 150/90 mm Hg sau nhiều lần đo thì gọi là tăng huyết áp.

    Một cách đầy đủ, tăng huyết áp là một hội chứng tim mạch tiến triển được khẳng định khi: (1) huyết áp đo tại cơ sở y tế >/= 140/90 mm Hg hoặc khi đo tại nhà và khi theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ >/= 135/85 mm Hg hoặc (2) huyết áp không tăng nhưng có bằng chứng tăng huyết áp như đang dùng thuốc hạ huyết áp hoặc có biến chứng như bệnh tim do tăng huyết áp, tai biến mạch máu não. 

Từ gọi thông dụng nhưng không đúng.

    Các vùng miền có các cách gọi khác nhau về tăng huyết áp như tăng xông, cao máu, lên máu, cao áp huyết.

Tăng huyết áp có triệu chứng không và nguy hiểm như thế nào?

Triệu chứng.

    Phần lớn tăng huyết áp không có triệu chứng. Các dấu hiệu nhức đầu, chóng mặt, choáng váng, buồn nôn, mửa, mỏi mệt…không phải là biểu hiện chỉ của mỗi tăng huyết áp.

    Khi có triệu chứng tăng huyết áp, thường lúc này đã là biến chứng hoặc tình trạng tăng huyết áp đã nặng. 

Mối nguy hiểm.

    Tác hại của tăng huyết áp (biến chứng tăng huyết áp) xảy ra chủ yếu ở tim, não, thận, mắt, mạch máu.

1. Tại tim, tăng huyết áp gây:

§   Tim lớn (lâu ngày gây suy tim).

§   Bệnh mạch vành gồm thiếu máu cơ tim im lặng, cơn đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim và đột tử do tim.

Hình 2. Biến chứng nhồi máu cơ tim do tăng huyết áp (nơi có mũi tên)

2. Tại não, tăng huyết áp gây:

§   Cơn thiếu máu não thoáng qua.

§  Suy giảm nhận thức  và sa sút trí tuệ.

§   Đột quỵ (tai biến mạch máu não) gồm nhồi máu não (nhũn não) và xuất huyết não (chảy máu não, đứt mạch máu não).

§   Bệnh não do tăng huyết áp (nôn mửa, chóng mặt, co giật, hôn mê…).

Hình 3. Tắc hoặc vỡ bất cứ mạch máu não nào đều là một trong những biến chứng  của tăng huyết áp tại não.

3. Thận: gây bệnh thận giai đoạn cuối và cuối cùng là suy thận.

4. Mắt: gây mờ mắt, mù gọi là bệnh lý võng mạc do tăng huyết áp.

5. Mạch máu: tăng huyết áp gây phồng lóc động mạch chủ, vữa xơ động mạch, viêm tắc động mạch chân.

    Tất cả biến chứng này: (1) về mặt sức khỏe làm bệnh nặng dần, tàn tật nhiều (62% đột quỵ và 49% đau thắt ngực do tăng huyết áp) và gây chết hoặc đột ngột hoặc từ từ hoặc chết sớm (tăng huyết áp gây giảm thọ từ 10 đến 20 năm); còn (2) về mặt tài chính thì làm tăng chi phí.

Tại sao gọi tăng huyết áp là "Kẻ giết người thầm lặng"?

    Tiến triển tự nhiên tăng huyết áp như sau: vào độ 10-30 tuổi, huyết áp bắt đầu tăng, đầu tiên là tăng cung lượng tim, dần dần tăng huyết áp sớm vào tuổi 20-40 (lúc này lực kháng ở mạch máu ngoại vi nổi trội, có cơn huyết áp tăng nhưng người bị không biết) rồi đến tăng huyết áp thực sự ở tuổi 30-50 và cuối cùng là tăng huyết áp có biến chứng vào độ 40-60 tuổi. Tăng huyết áp tiến triển âm thầm trong 15-20 năm đầu; người bị tăng huyết áp vẫn sống và làm việc bình thường trong khi bệnh đang huỷ hoại cơ thể dần dần, gây ra cái chết gặm nhấm, cái chết huỷ hoại hoặc cái chết tức tưởi. Do đó, các nhà tim mạch học gọi tăng huyết áp là kẻ giết người thầm lặng.

Nguyên nhân tăng huyết áp

1. Tăng huyết áp không rõ nguyên nhân (còn gọi là tăng huyết áp vô căn hoặc tiên phát, nguyên phát): 90%-95%.

2. Tăng huyết áp có nguyên nhân (tăng huyết áp thứ phát, mắc phải): 5%-10%.

Điểm khác biệt là tăng huyết áp có nguyên nhân thì chữa triệt để được, ví dụ tăng huyết áp do hẹp động mạch thận thì sau khi nong động mạch hẹp, huyết áp bình thường trở lại, không phải uống thuốc lâu dài.

Phát hiện tăng huyết áp như thế nào?

Chỉ bằng cách đi khám và đo huyết áp tại các cơ sở y tế.

    Thông thường phải qua vài đợt khám trong 1-2 tháng mới xác định được tăng huyết áp bởi gắn một chẩn đoán tăng huyết áp cho một người đồng nghĩa gắn một trách nhiệm sức khoẻ suốt đời cho người đó.

    Đo huyết áp ít nhất mỗi năm một lần khi bình thường và khi cảm thấy trong người khó chịu như chóng mặt, nhức đầu không giải thích được, uể oải.